چگونه اماکن ورزشی میتوانند موتور بازآفرینی شهری باشند؟

گفتوگو درباره تغییر نگاه از ساخت تأسیسات ورزشی به خلق زیرساختی برای زندگی شهری
ورزش در شهر معمولاً با شمار سالنها، زمینها و سرانههای ورزشی سنجیده میشود؛ اما آیا افزایش این اعداد الزاماً به معنای شهری سالمتر و محلهای زندهتر است؟ شهباز غفوری، معمار و شهرساز اثرگذار و متخصص در زمینه بازآفرینی شهری، ، در این گفتوگو از ضرورت تغییر نگاه به اماکن ورزشی سخن میگوید: از بنایی با کارکرد محدود به فضایی شهری که میتواند همزمان میزبان فعالیت بدنی، تعامل اجتماعی، رویداد فرهنگی و مشارکت مدنی باشد. به باور او، ارزش یک مجموعه ورزشی فقط در آنچه داخل ساختمان رخ میدهد نیست؛ بلکه در نسبتی است که با خیابان، محله، اقتصاد محلی و زندگی روزمره برقرار میکند.

پرسش 1. وقتی از بازآفرینی شهری از رهگذر ورزش صحبت میکنیم، دقیقاً درباره چه چیزی حرف میزنیم؟ آیا ساخت یک سالن جدید در محله کمبرخوردار را میتوان بازآفرینی دانست؟
ساخت یک سالن میتواند بخشی از مداخله بازآفرینانه باشد، اما بهتنهایی معادل بازآفرینی نیست. بازآفرینی زمانی اتفاق میافتد که کیفیت و امکان زندگی در یک محدوده شهری به شکل پایدار تغییر کند؛ یعنی دسترسی به خدمات بهتر شود، حضور گروههای مختلف در فضا افزایش یابد، روابط محلی تقویت شود و امکان استفاده روزمره از محیط عمومی گسترش پیدا کند. اگر مجموعهای ساخته شود اما از محله جدا بماند، فقط یک دارایی کالبدی تازه به شهر اضافه کردهایم. در نگاه بازآفرینانه باید از ابتدا بپرسیم این مکان چه نسبتی با مسیرهای پیاده، فضاهای باز، مدارس، مراکز خدماتی و فعالیتهای روزمره دارد. چه کسانی میتوانند وارد آن شوند؟ در چه ساعتهایی؟ با چه هزینهای؟ آیا فضا به گفتوگو و مکث هم اجازه میدهد یا فقط برای تمرین در زمانبندی مشخص طراحی شده است؟ بنابراین، سالن ورزشی میتواند نقطه آغاز باشد؛ اما بازآفرینی حاصل مجموعهای از تصمیمهای فضایی، اجتماعی، مدیریتی و اقتصادی پیرامون آن است.
پرسش 2. چرا اماکن ورزشی ظرفیت ویژهای برای چنین نقشی دارند؟ چه تفاوتی میان آنها و دیگر خدمات عمومی وجود دارد؟
اماکن ورزشی از این جهت اهمیت دارند که فعالیت در آنها معمولاً با بدن، تجربه مشترک و تکرار زمانی همراه است. افراد برای یک جلسه تمرین یا مسابقه به فضا میآیند، اما در فاصله رفتوآمد، انتظار، تماشا و گفتوگو نیز با یکدیگر مواجه میشوند. البته این ظرفیت خودکار نیست و نباید آن را ویژگی ذاتی هر سالن دانست. مزیت احتمالی مکان ورزشی، تنوع فعالیت و امکان حضور گروههای سنی متفاوت است؛ از کودک و نوجوان تا سالمند، از ورزشکار حرفهای تا فردی که برای پیادهروی یا فعالیت سبک مراجعه میکند. اگر برنامهریزی درست باشد، میتوان فعالیتهای ورزشی را با آموزش، رویدادهای محلی، خدمات سلامت و استفاده آزاد از فضای عمومی ترکیب کرد. در این صورت، مجموعه فقط مقصدی برای تمرین نیست، بلکه بخشی از شبکه زندگی محله میشود. معیار تمایز، میزان ارتباط آن با شهر است، نه صرفاً نوع فعالیتی که درون آن انجام میگیرد.
پرسش 3. در مقالهها از گذار از سالن ورزشی به «هاب ورزشی شهری» صحبت شده است. این مفهوم چه ویژگیهایی دارد؟
هاب ورزشی شهری را نباید صرفاً نام تازهای برای یک مجموعه بزرگ یا چندمنظوره تلقی کرد. منظور فضایی است که چند فعالیت مرتبط را در یک ساختار قابل دسترس و منعطف به هم پیوند میدهد. برای مثال، زمین بسکتبال یا اسکیت میتواند در کنار فضای نشستن، برنامه موسیقی، کارگاه آموزشی یا رویداد محلهای قرار گیرد. مهمتر از تنوع برنامه، ارتباط میان این فعالیتهاست؛ یعنی کسی که برای ورزش آمده بتواند با سایر ظرفیتهای مکان روبهرو شود و فردی که ورزشکار نیست نیز دلیلی برای حضور داشته باشد. هاب شهری باید از نظر دسترسی، ساعات فعالیت، هزینه استفاده و شیوه اداره با نیازهای واقعی محله سازگار باشد. همچنین لازم است مرز آن با فضای عمومی بهگونهای تعریف شود که مجموعه به جزیرهای محصور تبدیل نشود. در این تعریف، هاب بیش از آنکه یک تیپ ساختمانی باشد، یک الگوی سازماندهی فعالیت و رابطه با محیط پیرامون است.
پرسش 4. یکی از نقدهای رایج به پروژههای ورزشی، تمرکز بر ساخت و کمتوجهی به بهرهبرداری است. این شکاف از کجا ناشی میشود؟
در بسیاری از پروژههای عمومی، فرآیند تصمیمگیری به مرحله تأمین زمین، طراحی، اجرا و افتتاح وزن بیشتری میدهد؛ زیرا این مراحل قابل مشاهده و گزارشپذیرند. اما کیفیت واقعی پروژه پس از افتتاح و در طول سالهای بهرهبرداری آشکار میشود. هزینه نگهداری، برنامه فعالیت، نیروی انسانی، دسترسی گروههای کمدرآمد، تعمیر تجهیزات و ارتباط با نهادهای محلی ممکن است در مرحله طراحی به اندازه کافی جدی گرفته نشود. نتیجه آن است که بنایی با هزینه قابل توجه ساخته میشود، ولی برنامهای روشن برای زندگی روزمره آن وجود ندارد. پیش از ساخت باید مشخص باشد چه نهادی مسئول اداره است، منابع جاری از کجا تأمین میشود، چه سهمی از زمان به استفاده عمومی اختصاص دارد و عملکرد مجموعه با چه شاخصهایی ارزیابی میشود. قرارداد بهرهبرداری نیز باید تعهدات خدماتی و اجتماعی داشته باشد، نه اینکه فقط به درآمدزایی توجه کند. پروژه موفق فقط پروژهای نیست که بهموقع افتتاح شود؛ پروژهای است که چند سال بعد هم برای گروههای متنوع محله قابل استفاده، قابل نگهداری و از نظر اقتصادی قابل اداره باشد.
پرسش 5. در طراحی شهری، ارتباط مجموعه ورزشی با خیابان و فضای عمومی تا چه اندازه تعیینکننده است؟
این ارتباط تعیینکننده است، زیرا مجموعه ورزشی در خلأ قرار نمیگیرد. اگر دسترسی آن فقط از یک ورودی کنترلشده و از طریق پارکینگ باشد، احتمالاً بخش مهمی از ظرفیت شهری خود را از دست میدهد. البته منظورم حذف ضرورتهای ایمنی یا کنترل عملکردهای تخصصی نیست؛ مسئله ایجاد تعادل میان امنیت و گشودگی است. میتوان فضاهای تخصصی را مدیریت کرد و در عین حال پیرامون آنها میدانچه، مسیر پیاده، فضای سبز و عرصههای قابل استفاده عمومی تعریف کرد. رابطه بنا با خیابان نیز مهم است. دیوارهای طولانی و بیفعالیت، محیطی کمتحرک ایجاد میکنند؛ در مقابل، فضاهایی که در ساعات مختلف فعالیت دارند، به سرزندگی جداره و احساس حضور کمک میکنند. باید مجموعه را بخشی از ساختار محله طراحی کرد، نه شیئی مستقل که صرفاً در قطعه زمین خود عملکرد دارد.
پرسش 6. آیا این رویکرد به معنای کنار گذاشتن سالنها و ورزشگاههای تخصصی است؟
خیر. شهر به زیرساختهای تخصصی هم نیاز دارد و نمیتوان همه فضاها را به مجموعههای چندمنظوره تبدیل کرد. ورزش حرفهای، مسابقات رسمی، تمرینهای تخصصی و فعالیتهایی که به تجهیزات یا استانداردهای ویژه نیاز دارند، به فضاهای مشخص احتیاج دارند. مسئله، انتخاب میان تخصصی بودن و عمومی بودن نیست؛ مسئله تناسب شبکه امکانات با نیازهای شهر است. یک شهر میتواند در کنار ورزشگاههای تخصصی، مراکز محلهای کوچکتر، فضاهای باز ورزشی، مسیرهای فعال و هابهای چندمنظوره داشته باشد. خطا زمانی رخ میدهد که همه منابع به ساخت چند پروژه بزرگ و پرهزینه هدایت شود و نیازهای روزمره محلات نادیده بماند؛ یا برعکس، تصور شود هر سالن تخصصی باید به فضای باز عمومی تبدیل شود. باید مقیاس و عملکرد را بر اساس تحلیل جمعیت، شعاع دسترسی، نوع ورزش، ظرفیت حملونقل و الگوی استفاده تعیین کرد. نگاه شبکهای به ما کمک میکند بدانیم کدام خدمات باید در سطح شهر متمرکز باشند و کدام خدمات باید در نزدیکی محل زندگی مردم قرار گیرند.
پرسش 7. در محلات ناکارآمد، پروژه ورزشی چگونه میتواند از تبدیل شدن به یک مداخله منفرد جلوگیری کند؟
نخست باید آن را از برنامه محله جدا نکنیم. قبل از تعیین زمین و تهیه نقشه، لازم است شناختی از حرکت روزانه ساکنان، کمبود خدمات، نقاط ناامن، فضاهای رهاشده، گروههای کمدسترسی و ظرفیتهای اقتصادی محله به دست آوریم. گاهی مسئله اصلی کمبود سالن نیست؛ نبود مسیر امن برای رسیدن به فضای موجود، هزینه بالا یا محدودیت زمانی استفاده است. گاهی یک زمین رهاشده با مداخله سبک، برنامه اجتماعی و مدیریت محلی میتواند اثر بیشتری از یک ساختمان پرهزینه داشته باشد. سپس باید پروژه ورزشی را به مجموعه اقدامهای مکمل پیوند داد: بهسازی پیادهرو، روشنایی، فضای سبز، حملونقل عمومی، خدمات فرهنگی و حمایت از کسبوکارهای محلی. این پیوند به معنای آن نیست که همه اقدامات باید همزمان و با یک بودجه انجام شوند؛ مهم آن است که در یک چارچوب هماهنگ تعریف شوند. در غیر این صورت، سالن ممکن است افتتاح شود، اما موانع دسترسی و مسائل محیط پیرامون باقی بمانند. بازآفرینی یعنی هر مداخله، ظرفیت مداخله بعدی را تقویت کند و اثر آن در مقیاس محله قابل مشاهده باشد.
پرسش 8. عدالت فضایی در این بحث چه معنایی پیدا میکند؟ آیا توزیع برابر سالنها کافی است؟
عدالت فضایی فقط توزیع تعداد برابری از ساختمانها در نقشه شهر نیست. باید دید گروههای مختلف با چه هزینه زمانی، مالی و اجتماعی به خدمت دسترسی دارند و چه کیفیتی دریافت میکنند. ممکن است دو محله به یک اندازه از نظر تعداد سالن برخوردار باشند، اما یکی به حملونقل عمومی، مسیر پیاده امن و برنامههای متنوع دسترسی داشته باشد و دیگری نه. عدالت به معنای یکسانسازی مطلق نیست؛ به معنای پاسخ متناسب به تفاوت نیازهاست. برای مثال، محلهای با جمعیت جوان ممکن است به زمینهای باز و فعالیتهای خیابانی نیاز بیشتری داشته باشد، در حالی که محلهای با سهم بالاتر سالمندان باید فضاهای کمخطر، دسترسپذیر و مناسب فعالیت سبک داشته باشد. معیار من این است که شهروند به دلیل محل سکونت یا شرایط اقتصادی و اجتماعی از فرصت فعالیت و حضور عمومی محروم نشود. عدالت فضایی از نقشه آغاز میشود، اما در تجربه واقعی دسترسی سنجیده میشود.
پرسش 9. برای سنجش موفقیت چنین پروژهای، چه شاخصهایی باید جایگزین نگاه صرفاً عمرانی شوند؟
شاخصهای کالبدی همچنان ضروریاند؛ متراژ، کیفیت ساخت، ایمنی، ظرفیت و هزینه نگهداری باید سنجیده شوند. اما کافی نیستند. باید میزان استفاده واقعی در ساعات مختلف، تنوع گروههای استفادهکننده، سهم دسترسی رایگان یا کمهزینه، تعداد فعالیتهای غیرورزشی، ارتباط با شبکه پیاده و رضایت کاربران را نیز ارزیابی کرد. شاخصهای اجتماعی هم اهمیت دارند: آیا مشارکت محلی افزایش یافته؟ در کنار اینها، شاخصهای اقتصادی مانند هزینه هر ساعت استفاده، نسبت درآمد عملیاتی به هزینه نگهداری و اثر بر کسبوکارهای پیرامونی قابل بررسی است. مهم این است که خط پایه داشته باشیم؛ یعنی پیش از اجرای پروژه وضعیت محله ثبت شود تا بعداً بتوان تغییر را سنجید. ارزیابی هم نباید به یک گزارش افتتاحیه محدود بماند. لازم است در بازههای زمانی مشخص داده جمعآوری شود و نتیجه آن به اصلاح برنامه منجر شود. اگر فضایی کماستفاده است، باید علت را شناسایی کرد؛ نه اینکه صرفاً تعداد رویدادها را در گزارش عملکرد بالا نشان دهیم.
پرسش 10. نقش مردم و بهویژه جوانان در شکلگیری این فضاها چیست؟
مردم نباید فقط مصرفکننده نهایی خدمات باشند. تجربه محلهای آنها اطلاعاتی دارد که در نقشهها و آمارهای عمومی دیده نمیشود: مسیرهایی که شبها ناامن میشوند، زمانهایی که خانوادهها امکان حضور دارند، فعالیتهایی که جذابیت بیشتری دارند و موانعی که استفاده از فضا را دشوار میکند. جوانان نیز اغلب به فضاهایی نیاز دارند که امکان انتخاب، تجربه و شکل دادن به فعالیت را فراهم کند. مشارکت واقعی یعنی آنها از مرحله شناخت مسئله و طراحی تا تدوین برنامه و ارزیابی حضور داشته باشند. البته مشارکت نباید به یک جلسه نمایشی یا جمعآوری چند ایده محدود شود. باید روشن باشد کدام پیشنهاد پذیرفته شده، کدام به دلیل فنی یا مالی اجرا نمیشوند و چه اختیاری به گروههای محلی داده شده است. میتوان بخشی از برنامه فرهنگی، ورزشی یا نگهداری سبک را با توافق روشن به گروههای محلی سپرد. چنین سازوکاری حس تعلق را تقویت میکند و احتمال تعارض میان مدیریت و کاربران را کاهش میدهد. مشارکت وقتی معنا دارد که در تصمیم و نتیجه قابل مشاهده باشد.
پرسش 11. اگر بخواهید یک اصل را به مدیران شهری توصیه کنید، آن اصل چیست؟
پیش از آنکه درباره شکل ساختمان تصمیم بگیرند، درباره زندگی تصمیم بگیرند که قرار است در آن جریان پیدا کند. باید بدانند مخاطبان واقعی چه کسانیاند، چه زمانی میآیند، چگونه به فضا میرسند، چه توان مالی دارند و چه فعالیتهایی در کنار ورزش برایشان اهمیت دارد. اگر ابتدا ساختمان را طراحی کنیم و بعد دنبال برنامه استفاده بگردیم، معمولاً با محدودیتهایی روبهرو میشویم که اصلاح آنها پرهزینه است. دوره بهرهبرداری، نگهداری، ارتباط با اجتماع محلی و ارزیابی اثر باید بخشی از تعریف پروژه باشد. یک مجموعه ورزشی زمانی به دارایی شهری تبدیل میشود که مردم آن را بخشی از زندگی خود بدانند، نه ساختمانی که گاهی برای یک فعالیت مشخص به آن مراجعه میکنند. حتی مداخلات کوچک و کمهزینه نیز میتوانند از نظر اجتماعی اثرگذار باشند؛ در حالی که پروژههای بزرگ بدون برنامه استفاده ممکن است به داراییهایی کمبازده تبدیل شوند.